onbekend, kom, 1600/1700

10 × 13,6 × 11,8 cm, 569 (KN&V)
COLLECTIE Museum Boijmans Van Beuningen. Uit de nalatenschap van Dr. E. van Rijckevorsel.

creatie

maakproces

Materiaal ongekleurd en gekleurd helder glas
Techniek à la façon de Venise
Hete bewerking Optische patronen, incalmo, applicatie Aan de pijp geblazen en dan overgenomen op een “pontil” met de hand zijn geopend en gevormd

(kunst)historie

In de lagunes van de Italiaanse stad Venetië verzamelden glasblazers zich om nieuwe technieken te ontwikkelen en recepten te delen. Vanuit hier werd het glasblazersgilde opgericht. Aan het einde van 13e eeuw mochten de glasblazers nog maar op één eiland werken: Murano. Dit om te voorkomen dat de hele stad, die op houten palen is gebouwd, zou afbranden als er iets misging met de hete glasovens. Het venetiaans glas was enorm populair, en de stad wilde de recepten geheimhouden. Buitenlandse glasblazers waren niet welkom, en Venetiaanse glasblazers die vertrokken, riskeerden straf. Toch probeerden glasblazers elders het na te maken. Deze glazen heten ‘à la façon de Venise’, wat ‘op de manier van Venetië’ betekent.

conservering

onderzoek & diagnose

materiaal technisch onderzoek

visueel onderzoek

b.2 crack(s), b.5 dust, dirt or stains c.1 cloudy appearance, c.4 possible colour alteration, d.2.2 full blown crizzling

Dunwandigheid, barst rondom aanzet van de handvatten, grote barsten, (micro)barsten.
Mogelijke kleurverandering in het kleurloze glasgedeelte. Het craquelépatroon in het kleurloze gedeelte lijkt te verschillen van het craquelépatroon in het blauwe gedeelte. De situatie veranderde van tijd tot tijd: soms werd een glad oppervlak waargenomen, soms niet.

IC analyse van ionenconcentratie op het oppervlak

Relatief hoge natriumconcentraties: in overeenstemming met de visuele kenmerken tijdens het onderzoek. Natrium is dominant ten opzichte van de kaliumconcentratie. Dat één soort dominant is, is meestal het geval wanneer beide soorten aanwezig zijn in instabiel glas.

pXRF-analyse van de samenstelling

Beide kleuren glas zijn waarschijnlijk een potas-kalk-glas (wellicht zouden we het ook nog onder mixed alkali kunnen scharen), maar de verhouding kalium-calcium is hoger in het blauwe dan in het kleurloze glas. Het blauwe glas is gekleurd met koper en bevat ook meer ijzer dan het kleurloze glas. Vermoedelijk zijn twee verschillende batches basisglas gebruikt en is niet een deel van de kleurloze batch gekleurd door in de gesmolten toestand een koperverbinding toe te voegen.
Waarschijnlijk is met het koper ook wat lood meegekomen, hoewel het ook mogelijk is dat dit op een andere manier in het glas terecht gekomen is, bijvoorbeeld doordat er ook wat gerecycled lood-houdend glas bij de grondstoffen zat.
Er zit ook mangaan in het glas, ook hier verschilt het aandeel per blauw of kleurloos glas. Het aandeel tin en antimoon is ook hoger in het blauwe deel.

Behandelingen in het verleden

Het object is in 2013 gereinigd met gedemineraliseerd water en ethanol (4:!). Er zijn geen afbeeldingen van voor en na schoonmaken en er is geen informatie over de toegepaste schoonmaaktechniek.

Conditiediagnose

Conditie (visueel) slecht
Conditie (IC) likely unstable 

Ondanks het feit dat er meerdere instabiele objecten zijn waarbij de incalmo techniek is toegepast is er vooralsnog geen reden om aan te nemen dat er een relatie is tussen glasinstabiliteit en de incalmo techniek. Maar we zullen dit in de gaten houden. Glassamenstelling en de vorm van het object spelen ook een rol.
Het is zeer opvallend dat het breukpatroon van de crizzling in het blauwe en kleurloze gedeelte anders is. Dit kan met de glassamenstelling, maar ook met de vorm te maken hebben. Ook dit aspect zal verder bestudeerd worden.

advies & behandeling

Suggesties voor verpakking, hantering, opslag en transport

Advies: melding maken in het (museum)documentatiesysteem en/of bij de locatie in het (museum) depot van de kwetsbaarheden van dit voorwerp. Dat het zeer gecrizzled is en voorzichtig gehanteerd moet worden. Vanwege de bijzonder kwetsbare toestand van het glas dient het object uiterst voorzichtig en minimaal gehanteerd te worden. Dat betekent dat het object in een situatie geplaatst moet worden die verplaatsing en hantering mogelijk maakt, zonder aanraking van het object.

Bij die situatie moet rekening gehouden worden met zo min mogelijk aanraking tussen eventuele verpakkingsmaterialen en glas (druppels kunnen in het verpakkingsmateriaal trekken en verpakking kan een microklimaat creëren dat niet bijdraagt aan de conservering van het instabiele glasobject). Bij noodzaak tot aanraking rekening houden dat het object zeer gebroken is en dat zich rondom de handvatten lacunes bevinden. Het object nooit aan de handvatten hanteren! Altijd nitril handschoenen dragen en met twee handen opnemen en goed ondersteunen. Object in verplaatsbare doos zetten en alleen hanteren bij absolute noodzaak.
Plaats het object in een aparte kast, samen met ander instabiel glas. Zorg dat het object zo gepositioneerd is dat de conditie makkelijk in de gaten gehouden kan worden en dat het object zeer bereikbaar is voor inspecties.

Suggesties monitoren omgeving en klimaat

Plaats het object in een stabiele omgeving met minimale fluctuaties in luchtvochtigheid en temperatuur. Het is zeer wenselijk om zowel de conditie van het voorwerp als de klimatologische omstandigheden op regelmatige basis te monitoren, om veranderingen vroegtijdig te signaleren en verband met de omstandigheden te kunnen analyseren. Het object kan niet uitgeleend worden.

Suggesties voor behandeling

Uit onderzoek blijkt dat het object in conditie achteruitgaat. De concentratie ionen op het glasoppervlak is na een reinigingsbehandeling in het verleden opnieuw gaan stijgen. Bestudering van deze achteruitgang wordt momenteel uitgevoerd teneinde specifieke reinigingsstrategiën te kunnen ontwerpen.
Schoonmaken van het object is wenselijk omdat de druppels op het oppervlak een negatief effect hebben op de verdere ontwikkeling van degradatie.

Alleen een glasrestaurator kan bepalen of reiniging wenselijk en mogelijk is, welke methode moet worden toegepast en op welke wijze de toestand nauwkeurig in de gaten gehouden moet worden. Het (eventueel) reinigen van glas moet door een glasrestaurator worden uitgevoerd.

Suggesties voor verder onderzoek

Er zal verder onderzoek nodig zijn naar glasinstabiliteit, met name in relatie tot reiniging. Verder onderzoek naar het bewaren van instabiel glas is belangrijk. De urgentie voor deze onderzoeken is bijzonder groot.
In dit geval is het ook interesssant verder uit te zoeken waarom de morfologie van de crizzling zo verschilt in het kleurloze en blauwe deel van het object.

VELD NIET ZICHTBAAR AAN VOORKANT...